W Kasztelu Sućuracu znajduje się najstarsza baszta obronna, którą w 1392 roku zbudował splicki arcybiskup A. Gvaldo, aby w ten sposób chronić chłopów z wioski Putalj, znajdującej się na stokach Kozjaka wokół kościółka św. Jerzego. Poprzez szereg kolejnych przedsięwzięć, powstała osada wzdłuż morza.

W 1488 roku arcybiskup Averaldo zbudował swoją willę. Ostateczny kształt kasztel zyskał w 1509 roku. Najstarsze centrum historyczne Sućuraca tworzy kompozycję architektoniczną składającą się z dziedzińca ufortyfikowanego pałacu – willi, której południowa ściana została otwarta bogato zdobionymi oknami w stylu późnego gotyku domów wiejskich. W odróżnieniu od pozostałych osad, tutaj plac położony jest w południowej części willi. Obecnie znajduje się tutaj sala wystawowa "Podvorje", w której wystawiono część znalezisk archeologicznych z wioski Putalj.

Po starym kościele parafialnym z XVI wieku pozostała jedynie dzwonnica, ponieważ kościół został zburzony podczas bombardowania przez aliantów w 1943 roku.

W skarbcu nowego kościoła parafialnego przechowuje się kopię aktu darowizny księcia Trpimira, który został napisany 04.03.852 roku we wsi Bijaće przed kościołem św. Marty, kamienny łuk ze starego Sućuraca, pozostałe kamienne zabytki i części drewnianych barokowych rzeźb z ołtarza starego kościoła parafialnego, duża ilość złotych i srebrnych przedmiotów (przedmioty liturgiczne i ozdoby – część kasztelańskiego stroju ludowego).

Na północ od Kasztela Sućuraca znajduje się kościół Matki Bożej z Doca (Gospe od Doca), dziś znany jako kościół Gospe na Hladi. Był to kościół parafialny wioski Sela. Jeszcze bardziej na północ, na stokach Kozjaka znajdują się pozostałości przedromańskiego kościoła św. Jerzego z Putalja, datowanego na IX wiek. Świątynię ufundował książę Mislav. Z płyty fundacyjnej zachowały się kawałki starochorwackiej ornamentyki – plecionki zwanej pleter. Nowy kościół został zbudowany w 1927 roku. Badania archeologiczne prowadzone przy kościele i na pobliskim cmentarzu Gajina, odkryły rzymską, a także przedhistoryczą warstwę.
Kasztel Sućurac stanowi początek oznakowanej trasy górskiej wiodącej do Vele stine, schroniska górskiego Putalj (480m n.p.m.) oraz trasy wiodącej do przełęczy Vrata na grzbiecie góry Kozjak i dalej na zachód po płaskowyżu do kościółka św. Łukasza (690 m n.p.m.).

W Kasztelu Sućurcu, przyjemne zakwaterowanie turyści mogą znaleźć w pokojach i apartamentach prywatnych u gościnnych gospodarzy.

Król Zvonimir w 1078 roku podarował klasztorowi benedyktynek ze Splitu, majątek w Kasztelańskim polju, na terenie którego wybudowano w XII wieku, na pozostałościach wcześniejszej nekropoli i starochrześcijańskiego kościoła (pozostałości starochrześcijańskiego sarkofagu), kościół w stylu romańskim, pod wezwaniem św. św. Kosmy i Damiana. W nim przechowywane są relikwie św. Marii Dziewicy, św. św. Kosmy i Damiana i węgierskiego króla św. Szczepana. Kościół znajduje się w pobliżu rzymskiej villae rusticae. Przed świątynią rośnie dąb omszony, mający około 700 lat, pod którym, według legendy, odpoczywał chorwacki król Zvonimir.

W 1545 roku siostry benedykynki, na morskiej skale zwanej Gomilica, ukończyły budowę Kasztilca. Wejścia do kasztelu chroni po dziś dzień wysoka baszta, do której się wchodziło przez drewniany most zwodzony. Oprócz zakonnic, do twierdzy wprowadziło się kilka rodzin ze zburzonej wioski Kozice, a pozostali wybudowali swoje domy w pobliżu, nad brzegiem morza.

Stary kościół parafialny z XVIII wieku znany jest z rzeźbionych barokowych odrzwi. Fulgencije Bakotić, drzeworytnik i ksiądz, urodził się w połowie XVIII wieku w Kasztelu Gomilici. Znany jest z wyrobu krucyfiksów, jeden z nich znajduje się w kościele parafialnym, dwa w klasztorze we wsi Poljud, jeden w Muzeum Miasta Kasztela oraz kilka w klasztorach we Włoszech.

Na turystów czekają liczne kwatery prywatne.

Szlachta i właściciele ziemscy ze Splitu, bracia Jeronim i Nikola Cambi, w roku 1517, po otrzymaniu zezwolenia w 1478 roku, wybudowali kasztel na małej wysepce, aby chronić siebie i mieszkańców wsi Lażani (Lažani) i Kruszevik (Kruševik). Kasztel ma kształt cylindryczny (jedyny wśród kaszteli), bardzo dogodny do obrony.

Na terenie Kasztelu Kambelovac zostały wybudowane również kasztele rodziny Grissogono i Lipeo. W 1525 roku chłopi ze starochorwackiej wsi Kruszevik wybudowali dwa kasztele: Duża i Mała Piszkera (Velika i Mala Piškera). Są to jedyne przykłady twierdz wybudowanych przez chłopów.
Liczne kasztele spowodowały, że Kasztel Kambelovac stał się z czasem rozciągniętą wsią.

Na zboczach Kozjaka położony jest kościółek św. Marcina z Kruszevika, dawniej centrum wsi Kruszevik. Obecnie kościółek nazywają kościółkiem pod wezwaniem Gospe na Krugu lub Gospe od Snijega. Na północ od Kruszevika na terenie wsi Lażane znajduje się średniowieczny kościół św. Michała, na stoku (o tej samej nazwie) góry Kozjak. Na zachodniej stronie stoku znajduje się dom – strażnica z XVI wieku, a przy samym szczycie Kozjaka - wieża Kasztilica. Do tych kościółków, a także do schroniska górskiego pod Koludrom (325 m n.p.m.) i do Orlego gniazda (Orlovo gnjezdo) wiodą oznaczone trasy. Dalej pod górę, później na północny wschód po pionowej ścianie skalnej zabezpieczonej stalową liną, wychodzi się na grzbiet Kozjaka, skąd można dojść na Veliki vrh Kozjaka ((780 m n.p.m.) - górna część trasy dostępna tylko dla doświadczonych turystów, uprawiających turystykę wysokogórską).

Wszystkim gościom, przebywającym w Kasztelu Kambelovcu, możemy polecić zakwaterowanie w motelu Tamaris oraz w kwaterach prywatnych (pokoje, apartamenty, kemping).

W zachodniej części dzisiejszego Kasztel Lukszicia, Mihovil Rosani w 1428 roku wybudował swój kasztel, który jest dobrym przykładem budowania kaszteli na morskich rafach. Obok wsi Ruszinac była mniejsza wioska, którą z powodu zagrożenia, opuścili mieszkańcy. Niedaleko znajduje się kościół św. Jana (sv. Ivan).

W 1478 roku szlachcice z Trogiru, Nikola i Jerolim Vitturi, otrzymali pozwolenie od wenecjańskiego doży, na budowę pałacu – kasztelu na brzegu morza, aby w nim schronić swoją rodzinę i chłopów najemnych ze wsi Ostrog, położonej na grzbiecie góry Balovan. Budowa pałacu, jako bogatej renesansowej budowli, została ukończona w 1654 roku. Z południowej strony był to rezydencjalny dwupiętrowy budynek z balkonem i wyjściem na morze na wypadek napadu wroga. Na północnej stronie znajdują się dwie wieże obronne, tutaj był dawniej most zwodzony, łączący kasztel z lądem. W XVIII wieku most zwodzony zastąpiono kamiennym mostem o jednym przęśle. Pośrodku pałacu znajduje się dziedziniec arkadowy z galeriami na pierwszym i drugim piętrze.

Obecnie w odnowionym pałacu Vitturi znajduje się Muzeum Miasta Kasztela, Wspólnota Turystyczna Miasta Kasztela oraz inne instytucje kulturalne. Staje się on centrum kulturalnym miasta, ponieważ tutaj odbywają się wystawy, koncerty, przedstawienia teatralne itp.

Wokół kasztela powstała wieś otoczona murami obronnymi. Gotycko–renesansowy kościół Wniebowzięcia Matki Bożej (Gospe od Uznesenja) położony jest na północnym krańcu starej wsi. Został wybudowany w 1530 roku, pierwotnie w stylu gotyckim. Nowy kościół parafialny wznoszono od 1776 do 1817 roku w stylu późnego baroku. Jest prawdziwą skarbnicą dzieł sztuki, obrazów i rzeźb. W kościele znajduje się barokowy krucyfiks wykonany przez Piazzetta (XVII wiek), obraz ołtarzowy wykonany przez włoskiego malarza Palmę Młodszego (XVI wiek) – Wniebowzięcie Bogurodzicy, w ołtarzu głównym obraz "Bogurodzica z dzieciątkiem" (XV wiek), sarkofag splickiego arcybiskupa męczennika św. Arnira – dzieło Juraja Dalmatinca (XV wiek).

W Luksziciu znajduje się również kasztel Tataglia – Ambrossini. Dr Henryk Šoulavy z Pragi w roku 1903 odwiedził Kasztel, kupił go i w 1909 roku otworzył w nim pierwszy pensjonat w Kasztelach. Kasztel Lukszić słynnie z legendy o Miljenku i Dobrili, kasztelańskim Romeo i Julii, dwojgu młodych kochanków, których miłość, chociaż przypieczętowana małżeństwem, skończyła się tragicznie.

Tuż obok pałacu znajduje się klasycystyczny park Vitturi z drugiej połowy XVIII wieku. Założył go Radoš Micheli Vitturi. W 1968 roku został ogłoszony zabytkiem architektury parkowej. Obok parków: Gučetićeva w miejscowości Trsteno, Garanjinova w Trogirze i Borellijeva w miejscowości Sv. Filip i Jakov, zaliczany jest do rzadkich tego typu zabytków. Niedaleko od parku Vitturi znajduje się kamienny słup graniczny, który w średniowieczu wyznaczał granicę między posiadłościami trogirskich i splickich arystokratów.

Pod Kozjakiem, na grzbiecie góry Balavan (259 m n.p.m.) znajduje się kościół św. Wawrzyńca z Ostroga (sv. Lovro od Ostroga), wsi, która była siedzibą didića (wolnych chłopów, posiadających własny majątek), wspomniana w dokumentach z 1171 roku. Wioska została zbudowana na pozostałościach iliryjskiej i rzymskiej osady.

Kościół św. Jana Birnja (Ivana Birnja) wybudowany został na najwyższym szczycie zachodniego odcinka Kozjaka zwanym Ilirska Gradina (637 m n.p.m.).
Na dzień św. Jana wybierano żupana (wojewodę), stąd więc prawdopodobnie pochodzi imię kościoła.

Hotel Kastel, Villa Žarko oraz kwatery prywatne gwarantują przyjeżdżającym przyjemny pobyt.

W Kasztelu Starym, w roku 1476, również został wzniesiony kasztel, co wskazuje nazwa miejscowości. Tutaj wybudowano go dla trogirskiego arystokraty, Koriolana Cipico, pisarza, humanisty, dowódcy w wojnie pod Lepanto. Zbudował on kasztel, który stanowił połączenie twierdzy i pałacu, był oddzielony od lądu okopem, a połaczony mostem zwodzonym zwanym brvno. Stąd pochodzi nazwa terenu położonego przed kasztelami – Brce (brvce). Po pożarze w 1493 roku, został odnowiony w stylu renesansowym z arkadowym dziedzińcem i balkonem po stronie południowej, który jest ozdobiony herbem rodzinnym. Wokół pałacu swoje domy zaczęli budować mieszkańcy wsi Radun z Kozjaka, fortyfikując je w 1507 roku. Do dnia dzisiejszego zachowany jest układ wsi z ulicami, które przecinają się pod kątem prostym, jak na planie miejscowości z 1704 roku. Wewnątrz wsi znajduje się kościółek św. Józefa, który wybudował w XVII wieku Celije Čipiko.

Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela, wbudowany poza ufortyfikowaną wsią, konsekrowany został w 1641 roku. Odbudowano go w 1714r. Wnętrze udekorowane jest pięcioma marmurowymi ołtarzami, pięcioma obrazami w ołtarzach, w kościele przechowywana jest cudowna ikona z XVI wieku – Matka Boża Miłosierna (Gospa od Milosti) oraz ciało św. Felicjana, patrona wsi.

Na zachód od kościoła znajduje się pałac rodziny Celio Cega, wybudowany w XVI wieku, a nieco dalej na zachód, w morzu, widać zarysy fundamentów kasztelu Andreis.

Nowy kościół parafialny był budowany od 1871 roku aż do 1970. Istnienie wsi Radun na zboczach góry Kozjak, poświadcza starochorwacki kościół św. Jerzego od Raduna (sv. Juraj od Raduna) z przełomu X i XI wieku, jedyny kościół zachowany w oryginalnym kształcie. Jednonawowa świątynia od zewnątz jest ozdobiona płytkimi niszami. Ściana zewnętrzna prostokątnej apsydy jest rozdzielona niszami. Badania archeologiczne na okolicznych grobach, wskazują na ciągłość pochówków od IX do XV wieku. Starochorwacka biżuteria i przedmioty znalezione w grobach, przechowywane są w Muzeum Miasta Kasztela.

Oznakowana trasa z Kasztelu Starego wiedzie do przełęczy Malaczka (Malačka) (480 m n.p.m.), gdzie znajdują się schroniska górskie Malaczka i Split, które stanowią początek tras górskich po Kozjaku i Kasztelańskiej Zagorze (Kaštelanska zagora). Zarazem jest to najłatwiej dostępny punkt widokowy ze wspaniałym widokiem na Kasztelańskie Velo i Malo polje, zatokę, Split, Marjan, Trogir oraz wyspy Dalmacji środkowej.

Na sąsiednim szczycie (w kierunku zachodnim), zbudowana została kapliczka z krzyżem poświęcona wszystkim Kasztelanom, poległym w wojnie domowej.

Goście, odwiedzający Kasztel Stari, mogą skorzystać z zakwaterowania w kwaterach prywatnych, a także na kempingu i w hotelu Palace.

Trogirski możnowładca Pavao Antun Ćipiko, w 1512 roku, wybudował swój kasztel w kształcie czworokątnej wieży, wokół którego powstało osiedle, otoczone ze wschodniej, północnej i zachodniej strony murem obronnym, a od strony południowej morzem. Przed wejściem do wioski od strony południowej, w miejscu dawnego mostu zwodzonego, powstało Brce, gdzie w 1775 roku wybudowano dla bractwa zakonnego, dom z zegarem.

Kościół parafialny św. Piotra od Klobučca (sv. Petar od Klobučca) zbudowany został na fundamentach kościoła z XIII wieku. Posiada bardzo bogaty skarbiec przechowujący srebra i szaty liturgiczne.

W Kasztelu Nowym urodził się rzeźbiarz Marin Studin (1895 – 1960). Był uczniem Ivana Meštrovicia. Wykonana przez niego rzeźba św. Rocha (sv. Rok), zdobi kościółek św. Rocha z XVI wieku. Studin jest autorem pomnika «Zwiastun wolności» («Vjesnik slobode»), znanego również pod nazwą konjanik (jeździec), który oddziela Kasztel Stary od Kasztelu Nowego. Pozostałe dzieła artysty przechowywane są w galerii Studin – chwilowo nie są dostępne dla zwiedzających.

Na polu, powyżej Kasztela Nowego, od niepamiętnych czasów znajdują się winnice, które na początku XIX wieku zostały zdziesiątkowane przez mszyce o nazwie filoksera winiec. Odnowiono uprawy, posadzono nowe odmiany winorośli. Pozostało również niewiele starych odmian, takich jak na przykład Crljenak kasztelański, na świecie, a szczególnie w Kalifornii, znanych jako Zifandel. Ojczyzną amerykańskiej winorośli jest Kasztel Nowy, gdzie kilka odmian tej winorośli, rośnie jeszcze w winnicy pana Radunicia. Tą odmianą obsadzono kilka nowych winnic. Winorośl Crljenak kasztelański, znalazła się również Ogrodzie biblijnym.

Kościół w Kasztelańskim polju, pod wezwaniem Matki Bożej ze Špiljana lub Stomorije, w 1189 roku, zbudowali jako beneficjum didići (wolni chłopi) ze wsi Špiljana, zyskując przez to prawo wyboru proboszcza, który utrzymywał się z przychodów beneficjum.

W ścianę kościelnej apsydy wbudowano fragment starochrześcijańskiego reliefu, przedstawiającego delfina i krzyż.

Kościół otaczają stuletnie drzewa, na dziedzińcu znajduje się źródło wody, dlatego obszar ten był idealnym miejscem na utworzenie Biblijnego ogrodu, założonego na pamiątkę pierwszej wizyty w Chorwacji papieża Jana Pawła II. Rosną w nim (albo niebawem zostaną posadzone) wszystkie rośliny wspomniane w Biblii. Ogród biblijny urządzany jest na podstawie projektu Dobrily Kraljić i architekta Eda Šegvića.

Kasztel Nowy proponuje turystom zakwaterowanie w kwaterach prywatnych.

Twierdzę (kasztel) z dziedzińcem, obecnie znaną jako kasztel Rotondo, wybudował na rafie, trogirski możnowładca - Stjepan Štafileo.

Część mieszkalna kasztelu znajduje się w południowej stronie, gdzie jest również brama wychodząca na morze, przy której, w razie niebezpieczeństwa, mógł zacumować statek. Interesujący jest fakt, że trogirski arystokrata, jako nazwisko i herb rodzinny przyjął winne grono – grecki staphile. Wokół kasztelu, na planie prostokąta, powstała osada, która była otoczona fosą. Ze wsi, od bramy Sela wiodła droga przez most zwodzony. Obszar ten został nazwany Brce. W ten sposób jedynie w Kasztel Sztafiliciu i Kasztelu Nowym, Brca znajdują się na peryferiach wsi, podczas gdy w pozostałych kasztelach przy samej twierdzy. Obok murów obronnych został zbudowany kasztel rodziny Ferra, obecnie własność rodziny Pera.

W zachodniej części Kasztelu Sztafilicia znajduje się baszta Nehaj, którą w 1548 roku zaczęli budować Ljudevit i Ivan Lodi. Baszta zbudowana jest do górnych części okien pierwszego piętra. Prace przerwano po śmierci braci Lodi, a ponieważ nie mieli oni męskich potomków, córki i zięciowie zrezygnowali z dalszej budowy. Baszta Nehaj, chociaż niedokończona, fascynuje artystów, poetów i turystów. Podczas przypływu, wygląda jakby płynęła po morzu. Pierwszy kościół w Sztafiliciu był wybudowany w 1566 roku, wielokrotnie go przebudowywano aż do obecnego barokowego kształtu. Znajduje się w nim cudowna ikona z XVI wieku, tradycyjne kasztelańskie złote ozdoby oraz rzeźby św. Błażeja i św. Łucji, prace Marina Studina.

Kościół św. Jerzego z Žestinja jest starochorwackim kościołem z ładną dekoracją nad drzwiami zdobioną stylizowanymi liściami i krzyżem.

Wokół znajduje się stary cmentarz z zachowanymi stećkami (kamieniami nagrobnymi). Na jednym z nich znajduje się półksiężyc. Na tym obszarze istniała kiedyś średniowieczna wieś Žestinj – Miran, rozciągająca się na zboczach góry Trečanice.

Na szczycie Velikog Bijaća (208 m n.m.p.) został zbudowany kościółek św. Nofra. Na jego froncie umieszczono napis upamiętniający odbudowę kościoła w 1457 roku, co świadczy o tym, że budowla pochodzi z wcześniejszego okresu. Kościół posiada ładne gotyckie sklepienie.
U stóp góry położone są Bijaći, ważna historyczna osada, która była zamieszkana od czasów antycznych do średniowiecza. Na pozostałościach z czasów antycznych, zbudowano wczesnochrześcijańską bazylikę, a w IX wieku kościół św. Marty. We wczesnym średniowieczu (od IX do końca XI wieku), był to jeden z głównych ośrodków państwa chorwackiego. Tutaj został odkryty jeden z najstarszych starochorwackich kościołów – św. Marta, przedromańska trójnawowa budowla z kanciastą apsydą i fundamentami dzwonnicy w części frontalnej. Wokół znajdują pozostałości innych budowli oraz późnoantyczny i starochorwacki cmentarz.

Na tym obszarze przeprowadzane są badania archeologiczne, znaleziono kamienne meble starochorwackiego budownictwa ozdobione starochowacką plecionką tzw. pleterem, znajdujące się w Muzeum Chorwackich Zabytków Archeologicznych w Splicie (wielkie tabernakulum) i w Muzeum Miasta Kasztela.

Dzisiejszy kościółek, obok ruin kościoła św. Marty, wybudował w 1908 roku ojciec Frane Bulić.

Bogate znaleziska stanowią dowód na to, że tutaj władali chorwaccy władcy, a w kopii aktu darowizny księcia Trpimira napisanego i ogłoszonego 4.3.852 roku pisze: «Ja książę Chorwatów» i «Uczyniono we wsi o nazwie Bijaći», co potwierdza wcześniej przytoczone stwierdzenie. Drogą szutrową pomiędzy miejscowościami Trećanice i Opora w kierunku Prosike, można dojść do domu łowieckiego Tikvenjak, znajdującego się na terenach łowieckich, którymi opiekuje się Stowarzyszenie Myśliwych Donja Kasztela.

Na zachodniej granicy kasztelańskiego terytorium znajduje się jaskinia Mujina. Już przez szereg lat, przeprowadzane są tutaj badania archeologiczne. Znaleziono wiele kamiennych narzędzi, obrobionych kości zwierzęcych oraz palenisk. Udowodniono, że znaleziska mają ponad 45 000 lat, co wskazuje na to, że na tych terenach przebywał i polował człowiek – neandertalczyk i to w czasach, kiedy ląd sięgał aż do wyspy Vis.

W Kasztelu Sztafiliciu rośnie wyjątkowy pomnik przyrody, drzewo oliwne mające ponad 1500 lat, pochodzące z południowych Włoch lub Grecji. W miejscowym dialekcie, stare drzewo oliwne (Olea Europea), zwane jest Mastrinką.

W 1990 roku zostało ogłoszone pomnikiem przyrody. Co roku płody tego drzewa oliwnego przerabia się na oliwę z oliwek, która w replikach szklanych greckich naczyń zwanych lakrimariami, sprzedawana jest jako pamiątka z Kaszteli.

Hotele Resnik i Adria, kemping i kwatery prywatne, gwarantują przyjemny wypoczynek wszystkim turystom odwiedzającym Kasztel Sztafilić.

Miasto Kasztela położone jest na wybrzeżu Zatoki Kasztelańskiej, ma ponad 40000 mieszkańców i jest drugim co do wielkości miastem województwa Splicko-dalmatyńskiego. Rozciąga się na długości 17 km.

Specyfiką naszego miasta jest to, że rozwinęło się wokół 7 miejscowości (Kasztel Sućurac, Kasztel Gomilica, Kasztel Kambelovac, Kasztel Lukszić, Kasztel Stari, Kasztel Novi, Kasztel Sztafilić), to znaczy wokół ufortyfikowanych kaszteli. Każde z tych miejsc posiada swoją specyfikę, charakterystyczną dla tego śródziemnomorskiego regionu. W ostatnich latach, oprócz 7 ośrodków, rozwinęły się jeszcze 2 mniejsze - Radun i Rudine.

Wschodnia część miasta, na terenie Kasztelu Sućuraca, jest małym centrum przemysłowym. Znajduje się tam fabryka cementu, huta i liczne centra handlowe.

Na Kasztelańskiej równinie i na stokach Kozjaka rozwinęło się rolnictwo z kulturami charakterystycznymi dla tego regionu. Uprawy oliwek, winorośli i czereśni w ostatnich latach przeżywają rozkwit.

Zachodnia część miasta jest ukierunkowana na turystykę. Ten obszar posiada najwięcej miejsc noclegowych: w apartamentach turystycznych, pokojach, na kempingach i w hotelach.

W Kasztelu Gomilici znajduje się nowo wybudowana marina Kasztela, która umożliwia cumowanie prywatnym jachtom i jachtom charterowym.

Kasztela jest jednym z nalepiej komunikacyjnie połączonych miast. Oprócz międzynarodowego portu lotniczego Split – Kasztela, posiadamy również dworzec kolejowy w Kasztelu Starym. Jesteśmy także połączeni z autostradą Split – Zagrzeb, najbliższe zjazdy i wjazdy na autostradę to Prgomet i Vuczevica (Vučevica).

W Kasztelach działają również liczne stowarzyszenia i instytucje, które poprzez swoją działalność, wzbogacają życie miasta przez cały rok.

Muzeum miasta Kasztelu znajduje się w pałacu Vitturi, a sala wystawowa w Kasztelu Sućurcu, w dawnej biskupiej willi.

W lutym tradycyjnie odbywają się uroczystości karanawałowe w Kasztelu Sućurcu, Kasztelu Kambelovcu a także w Dolnych Kasztelach (Sztafilić, Nowy, Stary). Tradycja karnawałowa liczy już 150 lat.

Każdego roku od 01.07 – 31.08 organizowane jest “Kasztelańskie lato kulturalne". W tym czasie odbywa się ponad 60 imprez, od wystaw obrazów, przedstawień teatralnych, koncertów muzyki klasycznej i rozrywkowej, pokazów folklorystycznych, zawodów sportowych do imprez rozrywkowych, przez miejscowych zwanych fesztami (rybackich, myśliwskich, górskich). Imprezy odbywają się we wszystkich miejscowościach. Za scenę wydarzeń służą najatrakcyjniejsze przestrzenie na starówkach Kaszteli, wybrzeżu itd.

Szczególnie polecamy "Večeri dalmatinske pisme" (Wieczory pieśni dalmatyńskiej), które odbywają się w lipcu w Kasztelu Kambelovcu. Pielegnują tzw. klapską, dalmatyńską muzykę wykonywaną w tradycyjnych i nowoczesnych aranżacjach.

Na terenie miasta Kasztela (Kaštela) odnajdujemy ślady wszystkich epok historycznych; tutaj polował praczłowiek ze starszej epoki kamiennej (Jaskinia Mujina na zachodnich stokach ze znaleziskami datowanymi na 45000 lat przed Chrystusem).

Z czasów iliryjskich pozostały liczne kamienne mogiły rozproszone po górze Kozjak.

Za czasów panowania Greków i Rzymian tereny te przeżywają gospodarczy i cywilizacyjny rozkwit, o czym świadczą pozostałości licznych antycznych willi i osiedli Siculi na dzisiejszym osiedlu Resnik.

W VII wieku Chorwaci osiedlili się na łagodnych stokach Kozjaka i założyli swoje osady, o czym świadczą starochorwackie kościółki - niemi świadkowie tamtych czasów.

Po otrzymaniu zgody wenecjańskich władz, trogirscy i spliccy możnowładcy oraz dostojnicy kościelni, wybudowali nad brzegami morza oraz na rafach, kasztele, mające chronić plonów i mieszkańców. Te ufortyfikowane pałace – kasztele, od strony lądu rzeczywiście wyglądały jak twierdze ze swoimi basztami, okopami, blankami, mostami zwodzonymi. Natomiast od strony morskiej budowane były w stylu renesansowych willi letniskowych, z szerokimi oknami i balkonami. Wokół tych kaszteli, mieszkańcy ze starych wiosek na stokach Kozjaka, znaleźli schronienie i bezpieczeństwo i zaczęli budować nowe ufortyfikowane osiedla.

Rolnictwo, uprawa oliwek i winorośli przez wieki były podstawowymi gałęziami gospodarki, podstawą potęgi ekonomicznej tych terenów, o czym świadczą wielkie kościoły z dzwonnicami (które zdobili znani artyści tamtych czasów), srebrne i złote dary dziękczynne, przechowywane w kościelnych skarbcach oraz stroje ludowe, które znane są ze swoich złoconych zdobień i haftów.

Wokół 16 kaszteli powstało siedem wsi: Kasztel Sztafilić (Kaštel Štafilić), Kasztel Nowy (Kaštel Novi), Kasztel Stary (Kaštel Stari), Kasztel Lukszić (Kaštel Lukšić), Kasztel Kambelovac (Kaštel Kambelovac), Kasztel Gomilica (Kaštel Gomilica) i Kasztel Sućurac (Kaštel Sućurac), które rozrastały się, rozwijały i w końcu połączyły w miasto Kasztela (Kaštela). Jednak po dziś dzień, zachowały w swoich starówkach autentyczną dalmatyńską architekturę, domy z zegarami słonecznymi, z galeriami, tzw. konobami – piwnicami, w których przechowywano między innymi beczki z winem oraz wąskie schodki i place.

W drugiej połowie XVII wieku, w miejscowości Kasztel Lukszić (Kaštel Lukšić), mieszkała szlachecka rodzina Vitturi, która miała córkę o imieniu Dobrila oraz szlachcic Adalberto Rušinić, który miał syna Miljenka. Przystojny młodzieniec i piękna dziewczyna gorąco zakochali się w sobie, ale przez rodzinną kłótnię między ich ojcami, o prawa feudalne nad najemnymi chłopami, kochankowie zmuszeni byli do potajemnych schadzek. Korzystali z pomocy służącej Anticy. Jednak rodzice dowiedzieli się o ich związku. Dobrila zamieszkała u srogiej baronowej Marii, a Miljenko, za radą adwokata Doroteja, został wysłany na służbę do weneckich dożów.

Wkrótce ojciec Dobrili, baron Radoslav, wbrew uczuciom córki, zdecydował oddać jej rękę znacznie starszemu szlachcicowi Drużimirowi z Trogiru. Ciotka Dobrili, baronowa Demetrija, zaczęła poważnie wątpić w szczerość i sprawiedliwość tego związku małżeńskiego. Przez żołnierza z Kasztela Lukszicia, powiadomiono o wszystkim Miljenka w Wenecji. W dzień ślubu przyjechał on do Kasztelu i w najbardziej uroczystej chwili przysięgi ślubnej, w miejscowym kościele, przed przerażonym proboszczem Mavro i mnóstwem zgromadzonych gości weselnych, siłą uniemożliwił udzielenia ślubu. Mściwy ojciec Dobrili, baron Radoslav, zdecydował ukarać swoją córkę, oddając ją do zakonu sióstr św. Mikołaja. Miljenko próbował zapobiec wstąpieniu ukochanej do zakonu za pomocą miecza. Czekał w trogirskim porcie na statek z Dobrilą i wywołując zamieszki, próbował uwolnić kochankę.

Daremnie. Władze sądowe, za zgodą jego ojca barona Adalberta, zesłały Miljenka do klasztoru franciszkanów na wysepce Visovac na rzece Krce, w pobliżu Szybenika. Tam poznał on wieśniaczkę Bożicę, byłą mamkę Dobrili, która dostarczyła do trogirskiego klasztoru, wiadomość dla ukochanej. Napisał jej, aby uciekła z zakonu. Dobrila, sprytnie oszukując siostrę przełożoną Gertrudę, uciekła, ale Miljenko nie czekał na nią w umówionym miejscu w pobliżu Trogiru.

Dobrila błąkała się samotnie podczas burzliwej nocy. Rankiem wpadła w ręce zbójników. Strasznie się bała, bez żadnej ochrony, po cierpieniach ostatniej nocy, przystała na ugodową propozycję niebezpiecznych włóczęgów, którzy zgodzili się odwieźć ją do klasztoru na Visovcu do Miljenka. W międzyczasie Miljenko przebrał się za zakonnika, ponieważ ojciec Dobrili baron Radoslav, obiecał zbójnikowi nagrodę za zabicie wybranka córki. Dobrila pomyślała, że jej ukochany wstąpił do zakonu i rozczarowana straciła wszelką nadzieję na potajemny ślub na Visovcu.

Dumny baron Radoslav, dowiedziawszy się o ucieczce córki, posłużył się przebiegłą sztuczką, aby zapobiec zniesławieniu rodziny. Na znak zgody, podał rękę poczciwemu ojcu Miljenka, baronowi Adalbertowi. W ten sposób pogodzeni rodzice wysłali trzech posłańców na Visovac, żeby namówić na uroczysty ślub w Kasztelu Luksziciu, niepokornych kochanków Miljenka i Dobrilę.

Kochankowie z Kasztela przystali na propozycję rodziców. Jednak już następnego dnia, podczas sierpniowego letniego wieczoru około 1690 roku, po wspaniałym ślubie i weselu, ojciec Dobrili, baron Radoslav, owładnięty nieposkromnioną nienawiścią i chęcią zemsty, zabija z pistoletu zięcia. Zbrodni dokonał na moście przed swoim pałacem, na placu Brce w Kasztelu Luksziciu. Nie mógł pogodzić się z myślą, że ostatecznie Miljenko będzie zwycięzcą i zabierze jego Dobrilę jako swoją żonę do nowego domu, pałacu szlacheckiej rodziny Ruszinić.

Po kilku miesiącach Dobrila, z rozpaczy i wielkiego smutku, straciła rozum, rozchorowała się i umarła. Ostatnim jej życzeniem było, żeby pochować ją w tym samym grobie, co Miljenka, w XVI - wiecznym kościółku św. Jana na Ruszincu, gdzie po dziś dzień na płycie nagrobnej widnieja napis: „Wieczny odpoczynek kochankom”. Oprócz grobu, w Kasztelu Luksziciu po dziś dzień, istnieje autentyczny pałac Dobrili Vitturi z przełomu XV i XVI wieku, kasztel Miljenka Ruszinić z XV wieku, a także stary kościółek z 1530 roku, w którym brali ślub. Na podstawie tej legendy została napisana powieść, dramat i opera.

Parkowa architektura chroniona Kasztela

Piękno Kaszteli, a właściwie Kasztelańskiej równiny, dawało natchnienie licznym poetom, opisującym w swoich wierszach uroki regionu.
"Siedem wiosek niczym siedem stojących obok siebie łabędzi" przekształciło się w miasto Kasztela. Na większej części Kasztelańskiej rówiny, nadal przeplatają się winnice, gaje oliwne, drzewa czereśniowe i figowe oraz miejscowa śródziemnomorska roślinność z chronionym pomnikami dziedzictwa przyrodniczego i architektury parkowej.
W Kasztelu Sztafiliciu rośnie drzewo oliwne (olea europea), nazywane przez mieszkańców Kaszteli Mastrinką. Liczy ponad 1500 lat. Przypuszcza się, że zostało przywiezione z terenów południowych Włoch lub Grecji. Ponieważ na tych terenach znajdowały się posiadłości weteranów rzymskich, uważa się, że to pozostałość dóbr rolniczych z tamtych czasów. Oliwka należy do roślin oleistych, ma drobne liście i owoce. System korzeni zajmuje powierzchnię około 100 metrów, obwód pnia wynosi 6 metrów, średnica korony – 22 metry, a wysokość drzewa wynosi 10 metrów. W 1990 roku oliwka została ogłoszona pomnikiem przyrody. Owoce przerabia się na oliwę z oliwek, która w replikach greckich naczyń zwanych lakrimariami dostępna jest jako oryginalny kasztelański upominek.
Dąb omszony (quercus pubescens willd) przy romańskim kościele św. św. Kosmy i Damiana w Kasztelu Gomilici przyciąga uwagę swoim pięknem i wielkością, harmonijnie wkomponowując się w starą kasztelańską okolicę.
Park przy hotelu Palace w Kasztelu Starym jest również pomnikiem architektury parkowej. Założony był w 1910 roku przez dr. Petara Kambera, dawnego właściciela hotelu i miłośnika Kaszteli. Park zajmuje powierzchnię 35000 m2. Gaj Kaočina, na wschodnich zboczach Kozjaka na terenie Kasztelu Sućurca, jest przykładem doskonale zachowanej pod względem florystycznym wysokiej makii, a także innych gatunków autochtonicznych. Teren ten jest prawnie chroniony.


Park historyczny – Park Vitturi

Słynny specjalista od rolnictwa, przewodniczący Agrarnej Akademii w Kasztelu Lukszciu, szlachcic Radoš Micheli Vitturi, w drugiej połowie XVIII wieku założył pierwszy park w Kasztelach, o czym świadczy obraz darczyńców Vitturi z postacią św. Rocha, trzymającego na dłoni park. Obraz został namalowany około roku 1760. Obecnie park znany jest pod nazwą Park Vitturi. Położony jest nad brzegiem morza w Luksziciu. Zajmuje powierzchnię 7450 m2. Za twierdzeniem dotyczącym okoliczności jego powstania, świadczy dodatkowo klasycystyczny układ parku oraz renesansowo-barokowe elementy architektury parkowej z "zielonymi rzeźbami" z bukszpanu (Buxus sempervirens L.).
W 1968 roku został ogłoszony pomnikiem przyrody i kultury. W uzasadnieniu Urzędu Regionalnego Ochrony Pomników Kultury, napisano: "Park Vitturi swoją powierzchnią i dostępem od strony morza, stanowi wyjątkowy pomnik naszej starej architektury terenów zielonych. W Dalmacji zachowały się jedynie nieliczne przykłady takich parków, dlatego ten, obok parków Gučetićeva w Trsteno, Garanjinova w Trogirze i Borellijeva w miejscowości Sv. Filip i Jakov, zaliczany jest do rzadkich pomników naszej architektury ogrodowej".
W parku do dnia dzisiejszego zachowały się "zielone rzeźby" z bukszpanu, stare okazy cyprysa, sosny alpejskiej, pinii, wawrzynu (Cupressus L., Pinus halepensis L., Pinus pinea L., Laurus nobilis L.) i innych. Na szczególną uwagę zasługuje egzotyczne drzewo firmiana (Firmiana simplex Bois) z rodziny kakaowców, kielichowiec wonny oraz inne gatunki. Ogród przez dziesiątki lat był zaniedbany. Na szczęście, zachowana została jego powierzchnia, obecnie regularnie pielęgnowana.
Przy odnawianiu parku należało wykonać dokumentację projektu oraz zacząć pielęgnację i rewitalizację parku, ażeby stał się jedną z atrakcji turystycznych.


Szkolny ogród botaniczny Szkoły Podstawowej Ostrog

Niedługo po przeniesieniu szkoły podstawowej w 1976 roku, do nowego budynku w Kasztelu Luksziciu, zaczęto porządkować całkowicie zaniedbane tereny wokół szkoły, które od samego początku porządkują uczniowie i nauczyciele.
Wokół budynku szkoły, na powierzchni 4 hektarów, rośnie ponad 1400 gatunków roślin pochodzących z całego świata, choć przeważają gatunki klimatu podzwrotnikowego śródziemnomorskiego. Największą część zajmuje park-arboretum urządzony w pejzażowym stylu parków angielskich.
Ogród południowy, przez swoją wielkość oraz korzystny mikroklimat, jest najbogatszą częścią szkolnego ogrodu botanicznego. Znajdują się tutaj grupy autochtonicznych i egzotycznych drzew, krzewów, klomby, na przykład drzewa kamforowca, eukaliptusa, awokado, akacje, sekwoje, libański i himalajski cedr, jaśminowce i bugenwilie.
W północnym ogrodzie znajduje się "mały park" o kompozycji w stylu parku francuskiego, z symetrycznymi liniami, z niskim żywopłotem z bukszpanu i bogatą kolekcją oleandrów. Wybudowano tutaj również kamienną scenę wykorzystywaną podczas imprez kulturalnych i artystycznych.
Częścią składową ogrodu jest gaj oliwny, mający 170 drzew, w tym 45 miejscowych i obcych gatunków, co stanowi największą tego typu uprawę na chorwackim wybrzeżu.


Ogród Biblijny Stomorija – sanktuaruim Matki Bożej Stomorskiej (Gospe od Stomorije)

W Kasztelu Nowym, na południowych stokach Kozjaka, już w 1189 roku, wzniesiono kościółek św. Marii od Špiljana, dzisiaj zwanej Matki Bożej Stomorskiej (Gospa Stomorija). W tym miejscu, gdzie można poczuć harmonię współżycia duchowości i przyrody, został założony Ogród Biblijny. Od stuleci rosną tu platany, oliwki, figowce, winorośl, rośliny, które wspomniane zostały w Biblii. Staraniami miłośników przyrody, zostały posadzone również inne gatunki, takie jak drzewo Judasza, wawrzyn, akacja, zioła stosowane jako przyprawy, rośliny aromatyczne i inne. Przy wejściu, w Przedsionku, znajduje się pamiątkowy kamień, praca autorska rzeźbiarza Marka Gugicia, na którym jest napisane: "Na pamiątkę drugiej pielgrzymki Ojca Świętego Jana Pawła II założyliśmy Ogród Biblijny w Stomoriji nad zatoką. Mieszkańcy. Kasztela, 27 września 1998 roku". Na przeciwko posadzono papieską oliwkę, pobłogosławioną przez Ojca Świętego tego samego roku w Splicie.
Na północ od kościółka urządzono część tarasową Jidro, gdzie pod starymi drzewami oliwnymi ustawiono Kolumnę megalitową na cześć chorwackich «wielkich», którzy w swojej twórczości czerpali natchnienie z Biblii – św. Hieronim (przekład Biblii na łacinę), Juraj Dalmatinac (budowniczy obiektów sakralnych), Marko Marulić (autor poematu "Judyta" oraz innych utworów), Bartol Kašić (tłumaczenie Biblii na chorwacki) oraz Ivan Meštrović (rzeźbiarz motywów biblijnych).
Z wysepki na potoku, każdego przybysza wita Arka Noego, drewniana rzeźba, dzieło znanego artysty Vaska Lipovca.
Przez Pole Matki Bożej (Gospina njiva) można dojść kamienną Drogą Krzyżową, gdzie kolejne stacje przedstawione są przez krzewy aromatycznego mirtu, aż do Krzyża Pańskiego, dzieła rzeźbiarza Kažimira Hraste.
Na punkcie widokowym, skąd rozciąga się przepiękny widok na Kasztelańsko polje i zatokę, posadzono małą winnicę jako pomnik najemnym chłopom i winorośli, którą uprawiali. Posadzono tam różne odmiany miejscowej winorośli, wśród których znalazł się także Kaštelanski crljenak, znany na świecie, a szczególnie w Kalifornii (USA), jako Zifandel. Odmiana ta pochodzi z Kasztelu.
Dzięki staraniom Zarządu Miasta, wspierającego odnowę parków miejskich oraz stowarzyszeniu mieszkańców Kaszteli, które stara się zharmonizować potrzeby życiowe z ochroną środowiska, Miasto Kasztela w 2003 roku, otrzymało nagrodę - brązową plakietę "Entente florale", przydzielaną w kategorii miast przez Europejskie stowarzyszenie na rzecz kwiatów i środowiska (The European association for flowers and landscaping) z Brukseli.

Zatokę Kasztelańską od północy otaczają góry Kozjak, Opor i Trečanica, które łagodnie obniżają się w kierunku morza. Najwyższa i najdłuższa jest góra Kozjak, ciągnąca się na długości 16 km, od Klisu na wschodzie do przełęczy Malačka na zachodzie. Największe wrażenie pozostawia skalne urwisko, najdłuższe w Chorwacji, nie mające jednak wielkich różnic w wysokościach (50-250 m). Najwyższym szczytem jest Veli vrj (779 m n.p.m.)

Interesująca jest górska szata roślinna. Kalina wawrzynowata, mirt, janowiec hiszpański, chruścina jagodna zwana również drzewem truskawkowym, to rośliny charakteryzujące śródziemnomorską florę, rosną na południowych stokach. Natomiast na północnych zboczach, możemy zobaczyć białego i czarnego graba, czarnego jesiona, dęba itp., charakteryzujących florę subregionów śródziemnomorskich. Na Kozjaku rośnie wiele gatunków roślin endemicznych, między innymi orchidee.

W przeszłości przez górę Kozjak wiodły trasy karawan. Obecnie na Kozjaku i okolicznych górach Kasztelańskiej zagory istnieje około 80 km oznakowanych tras górskich, które są bardzo przyjemne na rekreacyjne wycieczki górskie. Urwiska skalne Kozjaka znane są z alpinistycznych kierunków wspinaczkowych (np. w pobliżu schroniska górskiego "Malačka"), które nie są bardzo ciężkie i można tutaj wspinać się również rekreacyjnie.

Przez stoki Kozjaka wiedzie trasa przeciwpożarowa, umożliwiająca dojazd rowerem do każdego schroniska górskiego, zarówno ze wschodniej jak i zachodniej części góry.

Przez szczyty Kasztelańskich gór wiedzie «Dalmatyńska trasa górska» oraz trasa górska «Szlakiem początków państwa chorwackiego Bijaći – Klis». Na długości 30 km, wyznaczono 19 punktów kontrolnych, głównie obiektów sakralnych wybudowanych za czasów chorwackich władców narodowych (św. Marta w Bijaćima, św. Nofar, Stomorija, św. Jerzy z Raduna, św. Jan Biranj, św. św. Kosma i Damian, św. Jerzy z Putalja i inne) aż do kościoła Šuplje w Solinie. Rzadko kiedy w Chorwacji, na tak małej przestrzeni, znajdują się 4 schroniska górskie (Putalj w Kasztelu Sućurcu, Koludar w Kasztel Kambelovcu, Split i Malačka w Kasztelu Starym), jeden górski schron (Orlovo gnjezdo w Kasztelu Kambelovcu) i dom łowiecki, gdzie turyści mogą się pokrzepić i przenocować.

Towarzystwa górskie chętnie zaoferują grupom turystycznym a także turystom indywidualnym, opiekę przewodników górskich, którzy umożliwią im zachwycanie się widokiem na Kasztele, Kasztelańską zatokę, Trogir, Split i wyspy środkowej Dalmacji oraz na Kasztelańską zagorę.

Kasztelański Crljenak jest starą, prawie zapomnianą chorwacką odmianą winogron, która w ostatnim czasie zainteresowała ojczyste i zagraniczne środowisko winiarzy. Mianowicie, stwierdzono, że Crljenak kasztelański i amerykański gatunek Zifandel, mają identyczny profil genetyczny, i że w istocie, chodzi o tę samą odmianę. Tym samym rozwiązano tajemnicę pochodzenia Zifandela.

We wczesnych latach dwudziestych XIX wieku, pod nazwą Zifandel, przeprowadzono introdukcję tej odmiany z Cesarskiego Państwowego Rozsadnika w Wiedniu (gdzie kolekcjonowano liczne odmiany winorośli ze wszystkich terenów ówczesnej monarchii) do Stanów Zjednoczonych (Long Island). Staje się tam cenioną odmianą, szczególnie na północnym wschodzie kraju, przede wszystkim jako gatunek winogron jadalnych, w chłodniejszych regionach uprawiany również w szklarniach. Trzydzieści lat później, Zifandel rozpowszechnił się również w Kalifornii, gdzie szybko się rozprzestrzenia, szczególnie za czasów tzw. Gorączki złota. W latach osiemdziesiątych XIX wieku, staje się najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem winorośli w Ameryce.

Popularność Zifandela trwa po dziś dzień, przede wszystkim w Ameryce. Uprawa obejmuje wielkie powierzchnie, ponad 23% całkowitej powierzchni winnic, a hodowlą zajmuje się ponad 20% producentów. Jest bardzo cenioną odmianą w USA. Zazwyczaj daje wina mocne i pełne, o intensywnym kolorze. W odróżnieniu od innych gatunków czerwonego wina, z tej odmiany winorośli, wina są delikatne, o wyrazistym aromacie, który oscyluje od dyskretnych zapachów kwiatowych do mocno rozwiniętych owocowych. Jakość i charakter wina w dużej mierze zależy od regionu uprawy, wieku plantacji i zastosowanej technologii. Z tej odmiany znane jest i wino rose, tzw. White Zifandel, które przez długi czas było na szczycie popularności wśród amerykańskich win. Z roku na rok szerzył się krąg jego wielbicieli, a w 1991 roku założono stowarzyszenie producentów i miłośników Zifandela (Zinfandel Advocates and Producers – ZAP) mające na celu promocję tej odmiany i wina, a także wsparcie poprzez fachowe i naukowe badania nad tą odmianą. Liczne badania nad Zifandelem, zajmowały się jego pochodzeniem. Ta niewiadoma wzbudzała zainteresowanie od samego początku uprawy. Chociaż powszechnie wiadomo, że Zifandel, jak i pozostałe gatunki winorośli szlachetnej (Vitis vinifera L.), jest introdukowany z Europy, z powodu miejsca jakie zajmuje w amerykańskiej kulturze i historii, niekiedy uważany jest za amerykańską odmianę winorośli i amerykańskie wino (America ' s vine and wine).

Pierwsze odkrycie związane z jego pochodzeniem sięga roku 1967, kiedy to prof. Austin Goheen z Uniwersytetu w Davis, Kalifornia ( University of California Davis), degustował we Włoszech wina i zobaczył gatunek o nazwie Primitivo, który przypominał mu Zifandel. Rezultaty różnorodnych badań komparatystycznych Zifandela i Primitiva wiodły do konkluzji, że rzeczywiście chodzi o tę samą odmianę winorośli. Ostateczne potwierdzenie tej teorii dała prof Carole Meredith z Uniwersytetu w Davis, która za pomocą badań metodą DNA fingerprinting, dowiodła ich genetycznej identyczności. Tymczasem, Primitivo we Włoszech uprawia się stosunkowo krótko, krócej niż Zifandel w Ameryce. Według pewnych dokumentów, Primitivo został przywieziony do włoskiego regionu Puglia ze wschodniego wybrzeża Adriatyku.

Pytanie pochodzenia pozostało dalej otwarte, a chorwackie wybrzeże stało się interesujące jako możliwa ojczyzna tej odmiany winorośli. Z powodu morfologicznych podobieństw z Primitivom lub też Zifandelom, przed dwudziestoma laty zaczęto wspominać również szczep Plavac mali jako potencjalnego trzeciego syna tej samej odmiany winorośli. Z czasem ta hipoteza zyskiwała coraz więcej zwolenników. Aby móc kontynuować swoje prace badawcze nad Zifandelem, prof. Meredith z pomocą amerykańskich producentów (między innymi i Miljenka Grgicia, znanego amerykańskiego winiarza pochodzącego z Chorwacji) i współpracowników z Wydziału Agronomii Uniwersytetu w Zagrzebiu (Ivan Pejić, Edi Maletić, Jasminka Karoglan Kontić, Nikola Mirošević), przejechała całą Dalmację i zebrała z różnych terenów ponad 150 próbek odmiany Plavac mali. Wyniki badań pokazały, że Zifandel i Plavac mali, to dwie różne odmiany winorośli, ale, że genetycznie są bardzo bliskie, to znaczy, że Zifandel jest jednym z rodziców szczepu Plavac mali. Zachęceni tym odkryciem chorwaccy naukowcy (Maletić i Pejić), kontynuowali poszukiwania. Został odkryty drugi rodzic Plavca maloga – Dobriczić, stary szczep z wyspy Szolta. Tym samym teren poszukiwań zawężono do wysp Szolta, Bracz, Cziovo (Šolta, Brač, Čiovo) i środkowodalmatyńskiego wybrzeża.

Między licznymi zebranymi próbkami znalazła się również odmiana Crljenak kasztelański, pobrana z winnicy Ivicy Radunicia z Kasztela Novego, poleconej przez dyplomowanego inż. Ante Vuletina. Analiza pokazała identyczny profil genetyczny Crljenaka kasztelańskiego i Zifandela, co w końcu rozwiązało tajemnicę pochodzenia najpopularniejszej odmiany winorośli w Ameryce. Dodatkowym dowodem na chorwackie pochodzenie tej odmiany, jest również odkrycie, że liczne inne chorwackie autochtoniczne odmiany, są w bliskich związkach rodzinnych z Zifandelem/ Primitivem/ Crljenkom kasztelańskim.