Parkowa architektura chroniona Kasztela

Piękno Kaszteli, a właściwie Kasztelańskiej równiny, dawało natchnienie licznym poetom, opisującym w swoich wierszach uroki regionu.
"Siedem wiosek niczym siedem stojących obok siebie łabędzi" przekształciło się w miasto Kasztela. Na większej części Kasztelańskiej rówiny, nadal przeplatają się winnice, gaje oliwne, drzewa czereśniowe i figowe oraz miejscowa śródziemnomorska roślinność z chronionym pomnikami dziedzictwa przyrodniczego i architektury parkowej.
W Kasztelu Sztafiliciu rośnie drzewo oliwne (olea europea), nazywane przez mieszkańców Kaszteli Mastrinką. Liczy ponad 1500 lat. Przypuszcza się, że zostało przywiezione z terenów południowych Włoch lub Grecji. Ponieważ na tych terenach znajdowały się posiadłości weteranów rzymskich, uważa się, że to pozostałość dóbr rolniczych z tamtych czasów. Oliwka należy do roślin oleistych, ma drobne liście i owoce. System korzeni zajmuje powierzchnię około 100 metrów, obwód pnia wynosi 6 metrów, średnica korony – 22 metry, a wysokość drzewa wynosi 10 metrów. W 1990 roku oliwka została ogłoszona pomnikiem przyrody. Owoce przerabia się na oliwę z oliwek, która w replikach greckich naczyń zwanych lakrimariami dostępna jest jako oryginalny kasztelański upominek.
Dąb omszony (quercus pubescens willd) przy romańskim kościele św. św. Kosmy i Damiana w Kasztelu Gomilici przyciąga uwagę swoim pięknem i wielkością, harmonijnie wkomponowując się w starą kasztelańską okolicę.
Park przy hotelu Palace w Kasztelu Starym jest również pomnikiem architektury parkowej. Założony był w 1910 roku przez dr. Petara Kambera, dawnego właściciela hotelu i miłośnika Kaszteli. Park zajmuje powierzchnię 35000 m2. Gaj Kaočina, na wschodnich zboczach Kozjaka na terenie Kasztelu Sućurca, jest przykładem doskonale zachowanej pod względem florystycznym wysokiej makii, a także innych gatunków autochtonicznych. Teren ten jest prawnie chroniony.


Park historyczny – Park Vitturi

Słynny specjalista od rolnictwa, przewodniczący Agrarnej Akademii w Kasztelu Lukszciu, szlachcic Radoš Micheli Vitturi, w drugiej połowie XVIII wieku założył pierwszy park w Kasztelach, o czym świadczy obraz darczyńców Vitturi z postacią św. Rocha, trzymającego na dłoni park. Obraz został namalowany około roku 1760. Obecnie park znany jest pod nazwą Park Vitturi. Położony jest nad brzegiem morza w Luksziciu. Zajmuje powierzchnię 7450 m2. Za twierdzeniem dotyczącym okoliczności jego powstania, świadczy dodatkowo klasycystyczny układ parku oraz renesansowo-barokowe elementy architektury parkowej z "zielonymi rzeźbami" z bukszpanu (Buxus sempervirens L.).
W 1968 roku został ogłoszony pomnikiem przyrody i kultury. W uzasadnieniu Urzędu Regionalnego Ochrony Pomników Kultury, napisano: "Park Vitturi swoją powierzchnią i dostępem od strony morza, stanowi wyjątkowy pomnik naszej starej architektury terenów zielonych. W Dalmacji zachowały się jedynie nieliczne przykłady takich parków, dlatego ten, obok parków Gučetićeva w Trsteno, Garanjinova w Trogirze i Borellijeva w miejscowości Sv. Filip i Jakov, zaliczany jest do rzadkich pomników naszej architektury ogrodowej".
W parku do dnia dzisiejszego zachowały się "zielone rzeźby" z bukszpanu, stare okazy cyprysa, sosny alpejskiej, pinii, wawrzynu (Cupressus L., Pinus halepensis L., Pinus pinea L., Laurus nobilis L.) i innych. Na szczególną uwagę zasługuje egzotyczne drzewo firmiana (Firmiana simplex Bois) z rodziny kakaowców, kielichowiec wonny oraz inne gatunki. Ogród przez dziesiątki lat był zaniedbany. Na szczęście, zachowana została jego powierzchnia, obecnie regularnie pielęgnowana.
Przy odnawianiu parku należało wykonać dokumentację projektu oraz zacząć pielęgnację i rewitalizację parku, ażeby stał się jedną z atrakcji turystycznych.


Szkolny ogród botaniczny Szkoły Podstawowej Ostrog

Niedługo po przeniesieniu szkoły podstawowej w 1976 roku, do nowego budynku w Kasztelu Luksziciu, zaczęto porządkować całkowicie zaniedbane tereny wokół szkoły, które od samego początku porządkują uczniowie i nauczyciele.
Wokół budynku szkoły, na powierzchni 4 hektarów, rośnie ponad 1400 gatunków roślin pochodzących z całego świata, choć przeważają gatunki klimatu podzwrotnikowego śródziemnomorskiego. Największą część zajmuje park-arboretum urządzony w pejzażowym stylu parków angielskich.
Ogród południowy, przez swoją wielkość oraz korzystny mikroklimat, jest najbogatszą częścią szkolnego ogrodu botanicznego. Znajdują się tutaj grupy autochtonicznych i egzotycznych drzew, krzewów, klomby, na przykład drzewa kamforowca, eukaliptusa, awokado, akacje, sekwoje, libański i himalajski cedr, jaśminowce i bugenwilie.
W północnym ogrodzie znajduje się "mały park" o kompozycji w stylu parku francuskiego, z symetrycznymi liniami, z niskim żywopłotem z bukszpanu i bogatą kolekcją oleandrów. Wybudowano tutaj również kamienną scenę wykorzystywaną podczas imprez kulturalnych i artystycznych.
Częścią składową ogrodu jest gaj oliwny, mający 170 drzew, w tym 45 miejscowych i obcych gatunków, co stanowi największą tego typu uprawę na chorwackim wybrzeżu.


Ogród Biblijny Stomorija – sanktuaruim Matki Bożej Stomorskiej (Gospe od Stomorije)

W Kasztelu Nowym, na południowych stokach Kozjaka, już w 1189 roku, wzniesiono kościółek św. Marii od Špiljana, dzisiaj zwanej Matki Bożej Stomorskiej (Gospa Stomorija). W tym miejscu, gdzie można poczuć harmonię współżycia duchowości i przyrody, został założony Ogród Biblijny. Od stuleci rosną tu platany, oliwki, figowce, winorośl, rośliny, które wspomniane zostały w Biblii. Staraniami miłośników przyrody, zostały posadzone również inne gatunki, takie jak drzewo Judasza, wawrzyn, akacja, zioła stosowane jako przyprawy, rośliny aromatyczne i inne. Przy wejściu, w Przedsionku, znajduje się pamiątkowy kamień, praca autorska rzeźbiarza Marka Gugicia, na którym jest napisane: "Na pamiątkę drugiej pielgrzymki Ojca Świętego Jana Pawła II założyliśmy Ogród Biblijny w Stomoriji nad zatoką. Mieszkańcy. Kasztela, 27 września 1998 roku". Na przeciwko posadzono papieską oliwkę, pobłogosławioną przez Ojca Świętego tego samego roku w Splicie.
Na północ od kościółka urządzono część tarasową Jidro, gdzie pod starymi drzewami oliwnymi ustawiono Kolumnę megalitową na cześć chorwackich «wielkich», którzy w swojej twórczości czerpali natchnienie z Biblii – św. Hieronim (przekład Biblii na łacinę), Juraj Dalmatinac (budowniczy obiektów sakralnych), Marko Marulić (autor poematu "Judyta" oraz innych utworów), Bartol Kašić (tłumaczenie Biblii na chorwacki) oraz Ivan Meštrović (rzeźbiarz motywów biblijnych).
Z wysepki na potoku, każdego przybysza wita Arka Noego, drewniana rzeźba, dzieło znanego artysty Vaska Lipovca.
Przez Pole Matki Bożej (Gospina njiva) można dojść kamienną Drogą Krzyżową, gdzie kolejne stacje przedstawione są przez krzewy aromatycznego mirtu, aż do Krzyża Pańskiego, dzieła rzeźbiarza Kažimira Hraste.
Na punkcie widokowym, skąd rozciąga się przepiękny widok na Kasztelańsko polje i zatokę, posadzono małą winnicę jako pomnik najemnym chłopom i winorośli, którą uprawiali. Posadzono tam różne odmiany miejscowej winorośli, wśród których znalazł się także Kaštelanski crljenak, znany na świecie, a szczególnie w Kalifornii (USA), jako Zifandel. Odmiana ta pochodzi z Kasztelu.
Dzięki staraniom Zarządu Miasta, wspierającego odnowę parków miejskich oraz stowarzyszeniu mieszkańców Kaszteli, które stara się zharmonizować potrzeby życiowe z ochroną środowiska, Miasto Kasztela w 2003 roku, otrzymało nagrodę - brązową plakietę "Entente florale", przydzielaną w kategorii miast przez Europejskie stowarzyszenie na rzecz kwiatów i środowiska (The European association for flowers and landscaping) z Brukseli.

Zatokę Kasztelańską od północy otaczają góry Kozjak, Opor i Trečanica, które łagodnie obniżają się w kierunku morza. Najwyższa i najdłuższa jest góra Kozjak, ciągnąca się na długości 16 km, od Klisu na wschodzie do przełęczy Malačka na zachodzie. Największe wrażenie pozostawia skalne urwisko, najdłuższe w Chorwacji, nie mające jednak wielkich różnic w wysokościach (50-250 m). Najwyższym szczytem jest Veli vrj (779 m n.p.m.)

Interesująca jest górska szata roślinna. Kalina wawrzynowata, mirt, janowiec hiszpański, chruścina jagodna zwana również drzewem truskawkowym, to rośliny charakteryzujące śródziemnomorską florę, rosną na południowych stokach. Natomiast na północnych zboczach, możemy zobaczyć białego i czarnego graba, czarnego jesiona, dęba itp., charakteryzujących florę subregionów śródziemnomorskich. Na Kozjaku rośnie wiele gatunków roślin endemicznych, między innymi orchidee.

W przeszłości przez górę Kozjak wiodły trasy karawan. Obecnie na Kozjaku i okolicznych górach Kasztelańskiej zagory istnieje około 80 km oznakowanych tras górskich, które są bardzo przyjemne na rekreacyjne wycieczki górskie. Urwiska skalne Kozjaka znane są z alpinistycznych kierunków wspinaczkowych (np. w pobliżu schroniska górskiego "Malačka"), które nie są bardzo ciężkie i można tutaj wspinać się również rekreacyjnie.

Przez stoki Kozjaka wiedzie trasa przeciwpożarowa, umożliwiająca dojazd rowerem do każdego schroniska górskiego, zarówno ze wschodniej jak i zachodniej części góry.

Przez szczyty Kasztelańskich gór wiedzie «Dalmatyńska trasa górska» oraz trasa górska «Szlakiem początków państwa chorwackiego Bijaći – Klis». Na długości 30 km, wyznaczono 19 punktów kontrolnych, głównie obiektów sakralnych wybudowanych za czasów chorwackich władców narodowych (św. Marta w Bijaćima, św. Nofar, Stomorija, św. Jerzy z Raduna, św. Jan Biranj, św. św. Kosma i Damian, św. Jerzy z Putalja i inne) aż do kościoła Šuplje w Solinie. Rzadko kiedy w Chorwacji, na tak małej przestrzeni, znajdują się 4 schroniska górskie (Putalj w Kasztelu Sućurcu, Koludar w Kasztel Kambelovcu, Split i Malačka w Kasztelu Starym), jeden górski schron (Orlovo gnjezdo w Kasztelu Kambelovcu) i dom łowiecki, gdzie turyści mogą się pokrzepić i przenocować.

Towarzystwa górskie chętnie zaoferują grupom turystycznym a także turystom indywidualnym, opiekę przewodników górskich, którzy umożliwią im zachwycanie się widokiem na Kasztele, Kasztelańską zatokę, Trogir, Split i wyspy środkowej Dalmacji oraz na Kasztelańską zagorę.

Kasztelański Crljenak jest starą, prawie zapomnianą chorwacką odmianą winogron, która w ostatnim czasie zainteresowała ojczyste i zagraniczne środowisko winiarzy. Mianowicie, stwierdzono, że Crljenak kasztelański i amerykański gatunek Zifandel, mają identyczny profil genetyczny, i że w istocie, chodzi o tę samą odmianę. Tym samym rozwiązano tajemnicę pochodzenia Zifandela.

We wczesnych latach dwudziestych XIX wieku, pod nazwą Zifandel, przeprowadzono introdukcję tej odmiany z Cesarskiego Państwowego Rozsadnika w Wiedniu (gdzie kolekcjonowano liczne odmiany winorośli ze wszystkich terenów ówczesnej monarchii) do Stanów Zjednoczonych (Long Island). Staje się tam cenioną odmianą, szczególnie na północnym wschodzie kraju, przede wszystkim jako gatunek winogron jadalnych, w chłodniejszych regionach uprawiany również w szklarniach. Trzydzieści lat później, Zifandel rozpowszechnił się również w Kalifornii, gdzie szybko się rozprzestrzenia, szczególnie za czasów tzw. Gorączki złota. W latach osiemdziesiątych XIX wieku, staje się najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem winorośli w Ameryce.

Popularność Zifandela trwa po dziś dzień, przede wszystkim w Ameryce. Uprawa obejmuje wielkie powierzchnie, ponad 23% całkowitej powierzchni winnic, a hodowlą zajmuje się ponad 20% producentów. Jest bardzo cenioną odmianą w USA. Zazwyczaj daje wina mocne i pełne, o intensywnym kolorze. W odróżnieniu od innych gatunków czerwonego wina, z tej odmiany winorośli, wina są delikatne, o wyrazistym aromacie, który oscyluje od dyskretnych zapachów kwiatowych do mocno rozwiniętych owocowych. Jakość i charakter wina w dużej mierze zależy od regionu uprawy, wieku plantacji i zastosowanej technologii. Z tej odmiany znane jest i wino rose, tzw. White Zifandel, które przez długi czas było na szczycie popularności wśród amerykańskich win. Z roku na rok szerzył się krąg jego wielbicieli, a w 1991 roku założono stowarzyszenie producentów i miłośników Zifandela (Zinfandel Advocates and Producers – ZAP) mające na celu promocję tej odmiany i wina, a także wsparcie poprzez fachowe i naukowe badania nad tą odmianą. Liczne badania nad Zifandelem, zajmowały się jego pochodzeniem. Ta niewiadoma wzbudzała zainteresowanie od samego początku uprawy. Chociaż powszechnie wiadomo, że Zifandel, jak i pozostałe gatunki winorośli szlachetnej (Vitis vinifera L.), jest introdukowany z Europy, z powodu miejsca jakie zajmuje w amerykańskiej kulturze i historii, niekiedy uważany jest za amerykańską odmianę winorośli i amerykańskie wino (America ' s vine and wine).

Pierwsze odkrycie związane z jego pochodzeniem sięga roku 1967, kiedy to prof. Austin Goheen z Uniwersytetu w Davis, Kalifornia ( University of California Davis), degustował we Włoszech wina i zobaczył gatunek o nazwie Primitivo, który przypominał mu Zifandel. Rezultaty różnorodnych badań komparatystycznych Zifandela i Primitiva wiodły do konkluzji, że rzeczywiście chodzi o tę samą odmianę winorośli. Ostateczne potwierdzenie tej teorii dała prof Carole Meredith z Uniwersytetu w Davis, która za pomocą badań metodą DNA fingerprinting, dowiodła ich genetycznej identyczności. Tymczasem, Primitivo we Włoszech uprawia się stosunkowo krótko, krócej niż Zifandel w Ameryce. Według pewnych dokumentów, Primitivo został przywieziony do włoskiego regionu Puglia ze wschodniego wybrzeża Adriatyku.

Pytanie pochodzenia pozostało dalej otwarte, a chorwackie wybrzeże stało się interesujące jako możliwa ojczyzna tej odmiany winorośli. Z powodu morfologicznych podobieństw z Primitivom lub też Zifandelom, przed dwudziestoma laty zaczęto wspominać również szczep Plavac mali jako potencjalnego trzeciego syna tej samej odmiany winorośli. Z czasem ta hipoteza zyskiwała coraz więcej zwolenników. Aby móc kontynuować swoje prace badawcze nad Zifandelem, prof. Meredith z pomocą amerykańskich producentów (między innymi i Miljenka Grgicia, znanego amerykańskiego winiarza pochodzącego z Chorwacji) i współpracowników z Wydziału Agronomii Uniwersytetu w Zagrzebiu (Ivan Pejić, Edi Maletić, Jasminka Karoglan Kontić, Nikola Mirošević), przejechała całą Dalmację i zebrała z różnych terenów ponad 150 próbek odmiany Plavac mali. Wyniki badań pokazały, że Zifandel i Plavac mali, to dwie różne odmiany winorośli, ale, że genetycznie są bardzo bliskie, to znaczy, że Zifandel jest jednym z rodziców szczepu Plavac mali. Zachęceni tym odkryciem chorwaccy naukowcy (Maletić i Pejić), kontynuowali poszukiwania. Został odkryty drugi rodzic Plavca maloga – Dobriczić, stary szczep z wyspy Szolta. Tym samym teren poszukiwań zawężono do wysp Szolta, Bracz, Cziovo (Šolta, Brač, Čiovo) i środkowodalmatyńskiego wybrzeża.

Między licznymi zebranymi próbkami znalazła się również odmiana Crljenak kasztelański, pobrana z winnicy Ivicy Radunicia z Kasztela Novego, poleconej przez dyplomowanego inż. Ante Vuletina. Analiza pokazała identyczny profil genetyczny Crljenaka kasztelańskiego i Zifandela, co w końcu rozwiązało tajemnicę pochodzenia najpopularniejszej odmiany winorośli w Ameryce. Dodatkowym dowodem na chorwackie pochodzenie tej odmiany, jest również odkrycie, że liczne inne chorwackie autochtoniczne odmiany, są w bliskich związkach rodzinnych z Zifandelem/ Primitivem/ Crljenkom kasztelańskim.